Historia

W maju 2006 mija 120 lat od chwili, gdy grono lwowskich uczonych, literatów i miłośników literatury powołało do życia Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza.

Powstanie Towarzystwa nie było jedynie wydarzeniem kulturalnym. Był to także swego rodzaju akt polityczny: oto bowiem w okresie niewoli na terenie jednego z zaborów, w polskim mieście o bogatych tradycjach kulturalnych rozpoczęło działalność stowarzyszenie pod patronatem wieszcza – jak się to wówczas mówiło – którego życie i twórczość symbolizowały dążenie do niepodległości i stanowiły wyraz pragnień i nadziei Polaków na odzyskanie wolnego i niezawisłego państwa; bo nie należy zapominać, że w świadomości społeczeństwa polskiego autor Ody do Młodości, Dziadów Części III, Ksiąg narodu i pielgrzymstwa polskiego i Pana Tadeusza wyobrażały ideały najgłębiej pojętego patriotyzmu.

We wczesnym okresie działalności Towarzystwo wydawało „Pamiętnik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”, poświęcony badaniu życia i twórczości poety, tworzyło Bibliotekę Mickiewiczowską, przygotowywało bibliografię jego dzieł, organizowało odczyty, popularyzowało jego utwory oraz przystąpiło do krytycznego wydania Dzieł poety, których tom I, opracowany przez Józefa Tretiaka, ukazał się w 1896 roku.

Z czasem zainteresowania naukowe i oświatowe Towarzystwa objęły całość piśmiennictwa polskiego. Ze stowarzyszenia, którego pierwotnym celem było badanie życia i twórczości jednego poety, wyrosło towarzystwo historycznoliterackie o ambitnych zamiarach naukowych i popularyzatorskich. Nie ma chyba potrzeby wyjaśniania, czym była historia literatury polskiej w okresie niewoli politycznej i jaką rolę spełniała w kształtowaniu świadomości narodowej oraz umacnianiu tego, co nazywa się tożsamością kulturalną. I chociaż terytorium działania Towarzystwa było ograniczone do zaboru austriackiego, to jednak jego znaczenie miało charakter ogólnopolski. Jakże znaczący jest fragment listu z 29 maja 1888 roku Leopolda Méyeta – adwokata warszawskiego, literata i miłośnika literatury – do Władysława Bełzy – lwowianina, poety i sekretarza Towarzystwa Literackiego – z prośbą o wpisanie na listę członków Towarzystwa Elizy Orzeszkowej, mieszkanki Grodna. Sprawa ta kryje w sobie pewien aspekt symboliczny: w kraju podzielonym między zaborców Towarzystwo spełniało rolę instytucji integrującej ludzi rozmiłowanych w literaturze i manifestujących to aktem wpisania się do jednoczącej ich organizacji.

Z biegiem lat Towarzystwo rozwijało swoją działalność na polu naukowym, popularyzatorskim i wydawniczym. Wydawało „Pamiętnik Literacki”, ogłosiło drukiem 6 tomów Dzieł Mickiewicza, organizowało zjazdy i konferencje naukowe.

W czasie pierwszej wojny światowej Towarzystwo nie przerwało swojej działalności, a po wojnie, w Polsce niepodległej, objęło swym zasięgiem cały kraj. Powstały Oddziały w Warszawie, w Poznaniu, w Wilnie i w Katowicach; oprócz zeszytów „Pamiętnika Literackiego” wydawano Bibliotekę Pamiętnika, której kolejne tomy zawierały prace uczonych humanistów – Bogdana Suchodolskiego, Bronisława Gubrynowicza, Tadeusza Makowieckiego, Juliana Krzyżanowskiego, Mieczysława Brahmera. W miarę rozwoju Towarzystwa powiększała się liczba jego członków. Obok profesorów uniwersyteckich, literatów, bibliotekarzy, należeli do niego poloniści – nauczyciele szkół średnich.

Druga wojna światowa i okupacja hitlerowska zmusiły Towarzystwo do działalności konspiracyjnej. We wspomnieniach ówczesnych jego członków spotkać można wzmianki o odczytach i dyskusjach, jakie często odbywały się w prywatnych mieszkaniach. Tadeusz Mikulski – w szkicu poświęconym pamięci Tadeusza Wiwatowskiego, poległego w powstaniu warszawskim, zanotował: „Na jednym z zebrań Towarzystwa czytał [on] kilka rozdziałów monografii o Orzeszkowej”. Julian Krzyżanowski w przejmującym eseju Nauka w Warszawie pisał o polonistach i historykach uczestniczących w zebraniach naukowych organizowanych potajemnie przez Towarzystwo Literackie im. A.Mickiewicza i Towarzystwo Historyczne; zauważa przy tym, że „przy całej swej intensywności nauczanie nie pochłaniało całej energii naukowców”. Zebrania te pozostały w pamięci osób, które brały w nich udział, jako jaśniejsze chwile nocy okupacyjnej.

W Polsce powojennej rozpoczął się nowy rozdział w dziejach Towarzystwa. Zwołany w 1946 roku przez Juliana Krzyżanowskiego do Warszawy Zjazd im. Bolesława Prusa był ważnym wydarzeniem. Franciszek Bielak, krakowski uczestnik Zjazdu, tak scharakteryzował jego atmosferę: „Owe posiedzenie w spustoszonych przez wojnę salach i poddaszach Uniwersytetu miały w sobie coś niesłychanie młodzieńczego. Widziało się przy jednym stole tych, co przeszli obóz, i tych, co z liczną kompanią naszych polonistów przedziwnie umknęli z ręki gestapo. Teraz to asy i tuzy polskiej humanistyki w żywotnej dyskusji nad drogami jej w przyszłość – już ocalonej i krzepkiej. Pospolite ruszenie zwołane przez Krzyżanowskiego miało swój mocny akcent moralnej siły”.

Ostatnie pięćdziesiąt lat istnienia Towarzystwa to okres jego stałego rozwoju. Rozwój ten odbywa się nie bez trudności, ale też nie bez satysfakcji, których dostarczają Oddziały w liczbie 33, organizujące rocznie około 200 odczytów naukowych oraz kilkanaście sesji i konferencji historycznoliterackich. Straciliśmy „Pamiętnik Literacki” na rzecz Instytutu Badań Literackich PAN, ale powołaliśmy do życia „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”. Nie ma już serii wydawniczej Biblioteka Pamiętnika Literackiego, ale rozwija się ona pod nazwą Biblioteka Towarzystwa Literackiego. Przy współpracy Towarzystwa ukazuje się miesięcznik „Polonistyka”, przeznaczony dla nauczycieli. Pod patronatem Towarzystwa i redakcją jego prezesa Juliana Krzyżanowskiego trzykrotnie pojawiły się Dzieła Juliusza Słowackiego oraz sześciokrotnie Dzieła wybrane tegoż poety, a wydawnictwo „Czytelnik” przygotowało pod opieką naukową Towarzystwa i pod naczelną redakcją Czesława Zgorzelskiego i Zofii Stefanowskiej nowe, rocznicowe wydanie Dzieł Mickiewicza. Staraniem Oddziału w Białymstoku ukazuje się Biblioteka pamięci i Myśli, poświęcona w znacznej części kulturze kresów wschodnich dawnej Rzeczpospolitej. Nakładem Towarzystwa ukazały się także dzieła upamiętniające działalność wybitnych historyków literatury polskiej, a zarazem zasłużonych członków towarzystwa: praca zbiorowa Ignis Ardens – Julian Krzyżanowski, człowiek i uczony oraz Edmunda Jankowskiego „Z róznych sfer”. Studia i portrety. Poza tym Towarzystwo wydało książki polonistów zagranicznych. Pierwsza z nich nosi tytuł Od „Lamentu świętokrzyskiego” do „Adona” i zawiera rozprawy polonistów włoskich o kulturze staropolskiej od epoki Średniowiecza do Baroku, druga zaś pt. Od Oświecenia do Romantyzmu przynosi studia Jeana Fabre’a wybitnego znawcy literatury XVIII i XIX wieku. Ważną pozycją wydawniczą jest książka Stanisława Fity Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, 1886-1986, opublikowana z okazji setnej rocznicy powstania Towarzystwa.

Szczególną opieką Towarzystwo otacza sferę nauczania literatury polskiej w szkole podstawowej i średniej, „troska o edukację polonistyczną” bowiem jest jednym z zadań statutowych Towarzystwa. Zajmuje się tym szczególnie Komisja Dydaktyczna Towarzystwa, która skupia głównie nauczycieli języka polskiego i metodyki nauczania tego przedmiotu. Przedstawiciele Towarzystwa brali udział społecznie w pracach Komisji Programów Języka Polskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej i uczestniczą w działaniach Komitetu Głównego Olimpiady Literatury i Języka Polskiego. Towarzystwo zabiera głos w sprawie programów szkolnych języka polskiego i wyraża opinię na ich temat.

Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, jednocząc badaczy literatury, nauczycieli-polonistów, bibliotekarzy, literatów i wszystkich miłośników literatury pięknej, rozwija ich zainteresowania naukowe i poszerza horyzonty intelektualne.

Historia literatury jest częścią historii narodu, jego kultury, jego doświadczeń, pragnień, trosk i niepokojów. Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, którego celem statutowym jest zarówno „naukowe badanie dziejów piśmiennictwa polskiego”, jak też „budzenie zamiłowania do literatury polskiej, naukowe pogłębianie jej znajomości, popularyzacja osiągnięć nauki o literaturze i troska o program edukacji polonistycznej", przyczynia się do pogłębienia przekonania, że literatura i jej historia stanowią ważny składnik świadomości kulturalnej, a znajomość i pielęgnowanie trwałych wartości historii literatury polskiej jest powinnością obywatelską. w okresie gwałtownych przemian cywilizacyjnych, gdy grozi nam niebezpieczeństwo upadku kultury czytelniczej, działalność Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza nabiera szczególnego znaczenia: jest ono jedną z instytucji, które stoją na straży trwałych wartości kultury i bronią humanistycznej postawy i wizji życia.

Zdzisław Libera



Przekaż nam 1% swojego podatku!

KRS 0000130816

Bank Millenium Biznes:

73116022020000000029215599